Psiko-Teknik Değerlendirme Merkezi İle İlgili Mevzuat

Karayolları Trafik Kanunu

  Sürücü  adaylarında aranacak şartlar

            MADDE 41 - Sürücü belgesi alacaklarda aşağıdaki şartlar aranır.

            a) (Değişik: 18.01.1985-KHK 245/11 md/Değişik: 28.03.1985-3176/11 md.) Yaş şartı;

            1. A1, A2, F ve H sınıfı sürücü belgesi alacakların onyedi,

            2. B ve G sınıfı sürücü belgesi alacakların onsekiz (Değişik:17.10.1996-4199/18 md.),

            3. C, D ve E sınıfı sürücü belgesi alacakların yirmiiki (Üniversitelerin sürücü eğitimi veren Yüksekokulları ile Türk Silahlı Kuvvetlerinin askeri ihtisas görevleri icin subay ve astsubay sınıf okullarında ve uzman jandarma okullarında acılan sürücü eğitimi kurslarından mezun olanlarda bu şart aranmaz (Değişik:17.10.1996-4199/18 md./Değişik: 23.02.2000-4535/1 md.),

            Yaşını bitirmiş olmaları,

            b) Öğrenim şartları;

               F, G ve H sınıfı sürücü belgesi alacakların ilkokulu, A1, A2, B, C, D ve E sınıfı sürücülerin en az ortaokulu veya 8 yıllık temel eğitimi bitirmiş bulunmaları (Değişik: 17.10.1996-4199/18 md.),

            c) Sağlık şartları

             Sağlık şartları bakımından kimlere hangi tür sürücü belgesi verilebileceği hususu yönetmelikle düzenlenir. Sürücü belgesi alacakların ilgili yönetmelikte belirtilen hekimden sürücü olur raporu almaları zorunludur. Bu maddede sözü edilen yönetmelik İcişleri ve Sağlık bakanlıklarınca müştereken hazırlanarak yürürlüğe konulur.(Değişik: 05.07.2006-5537/1 md.)

d) Eğitim ve sınav şartı (Değişik: 18.01.1985-KHK 245/11 md/Değişik: 28.03.1985-3176/11 md.);

            Sürücü kursuna katılmış ve yapılan sınavları da başararak sertifika almış olmaları,

            e) Hükümlü olmama şartları (Değişik:17.10.1996-4199/18 md.);

            Türk Ceza Kanunu’nun; 403 ve  404 üncü maddeleri ile 572/2/3 maddelerinden ikiden fazla ve 1918 sayılı Kacakcılığın Men ve Takibine Dair Kanun’un 28 ve 29 uncu maddeleri, 6136 sayılı Ateşli Silahlar ve Bıcaklar Hakkında Kanun’un 12 nci maddesinin 3 üncü ve takip eden fıkralarındaki suclardan hüküm giymemiş olmaları,

            f) Aynı sınıf sürücü belgesinin bulunmaması veya belgelerin geri alınmamış olma şartı;

            Önceden verilmiş aynı sınıf bir başka sürücü belgesinin bulunmaması, sürücü belgelerinin süresiz geri alınmamış olması veya gecici olarak geri alınmış ise sürenin dolmuş bulunması,

            Zorunludur.

Psiko-teknik Değerlendirme ve Psikiyatri Uzmanı Muayenesi

            Madde 79- Kanunun ilgili maddelerinde tanımlanan nitelikteki trafik suclarını işleyen sürücüler, ekte yer alan 4 sayılı Cetvel’de tanımlanan usul ve esaslara uygun olarak, psiko-teknik değerlendirme ve psikiyatri uzmanı  muayenesine tabi tutulurlar. Muayene sonucu durumu uygun bulunan sürücülerin sürücü belgeleri Kanunun ilgili maddesinde belirtilen sürenin sonunda iade edilir.

            Psiko-teknik değerlendirme ve psikiyatri uzmanı muayenesine tabi tutulacak kişiye, önce psiko-teknik değerlendirme uygulanır. Kişi, düzenlenen psiko-teknik değerlendirme raporu ile birlikte psikiyatri uzmanına başvurur. Psikiyatri uzmanı, kişiye ait psiko-teknik değerlendirme raporunda belirtilen bulgular ile  psikiyatrik muayenesi sonucu elde ettiği bulguları birlikte değerlendirerek, söz konusu kişinin sürücülük yapmasına engel bir durum olup olmadığını belirten bir raporu iki nüsha olarak düzenler. Raporun birinci nüshası (ekinde psiko-teknik değerlendirme raporunun bir nüshası yer alacak şekilde) ilgili makama iletilmek üzere kişiye verilir. Raporun ikinci nüshası ise psiko-teknik değerlendirme raporu ile birlikte raporu düzenleyen psikiyatri uzmanı veya bağlı bulunduğu kurum yada kuruluş tarafından, yetkili makamlar tarafından talep edildiğinde ibraz edilmek üzere, saklanır.

            Ekte yer alan 4 sayılı Cetvelde belirtilen usul ve esaslara göre yapılan psiko-teknik değerlendirme aynı Cetvelde tanımlanmış altyapı özelliklerine sahip, resmi ve özel kuruluşlar bünyesinde oluşturulan ve il sağlık müdürlüğü tarafından yetkilendirilmiş merkezlerde calışan psikolog ünvanına sahip kişiler tarafından düzenlenir. Bu kişi yada kuruluşlar tarafından 3 nüsha olarak düzenlenen raporun 2 nüshası, psikiyatri muayenesini yapacak uzmana iletilmek üzere, kişiye verilir. Raporun ücüncü nüshası ise, raporu düzenleyen yetkili kişinin calıştığı kurum  yada kuruluş tarafından, yetkili makamlar tarafından talep edildiğinde ibraz edilmek üzere, psiko-teknik değerlendirme test sonucları (bilgisayar cıktıları) ile birlikte saklanır. Ekte yer alan 4 sayılı Cetvelde belirtilen usul ve esaslara göre yapılan psikiyatri muayenesi ise, kamu ve özel sektöre ait sağlık kuruluşlarında calışan psikiyatri uzmanları tarafından düzenlenebilir. Kamuya ait sağlık kuruluşlarında calışan psikiyatri uzmanlarının düzenlediği raporlar calıştıkları sağlık kuruluşlarının amirleri tarafından, özel sağlık kuruluşlarında calışan psikiyatri uzmanlarının düzenlediği raporlar ise bağlı bulundukları il sağlık müdürlüğü veya il sağlık müdürlüğünün ilce düzeyinde yetkilendireceği bağlı sağlık kuruluşunca onaylandıktan sonra gecerlidir. Onay aşamasında, raporu düzenleyen hekimin raporun düzenlendiği kuruluşta calışıp calışmadığı ve imzanın kendisine ait olup olmadığı imza sirkülerinden kontrol edilir.

            Psiko-teknik değerlendirme ve psikiyatri uzmanı muayene raporları; il sağlık müdürlükleri tarafından söz konusu raporları düzenlemeye yetkilendirilmiş resmi ve özel kurum ve kuruluşlarda calışan (psiko-teknik değerlendirme icin) psikolog ünvanına sahip ve (psikiyatri uzmanı muayenesi icin) psikiyatri uzmanları tarafından verilir. İl sağlık müdürlüğünce, söz konusu yetkilendirilmiş resmi ve özel kuruluşlara ve bu kuruluşlarda calışan yetkili kişilere ait güncelleştirilmiş listeler Ocak ve Temmuz aylarında olmak üzere yılda iki kez il emniyet müdürlüğüne bildirilir. 

            Kişinin psiko-teknik değerlendirme ve psikiyatri uzmanı muayene raporlarına itiraz hakkı vardır. Kişi itirazını, raporu düzenleyen kuruluşunun bağlı bulunduğu, il sağlık müdürlüğüne sürücü belgesi almak icin başvurduğu Emniyet Teşkilatına ait kuruluş aracılığı ile yapar. İl sağlık müdürlüğü nihai karar icin kişiyi, kendisine daha önce psiko-teknik değerlendirme yapılan kuruluşa gönderir. Ancak, kişiye yapılan psiko-teknik değerlendirme tekrarlanırken İl sağlık müdürlüğünden konu ile ilgili bir gözlemci bulundurulur. Kişinin psikiyatri uzmanı muayenesi yapılmak üzere, kişi il sağlık müdürlüğünce, bir önceki psikiyatri uzmanı muayenesini yapan kuruluş dikkate alınarak, referans niteliğinde olabilecek kuruluşa sevk edilir. İkinci psiko-teknik değerlendirme ve psikiyatri uzmanı muayene sonucu ile bir önceki arasında farklılık var ise, ikinci raporun sonucu gecerli sayılır.  

            İtiraz sonucu, ikinci raporun birinci rapordan farklı olması durumunda, durum derhal her iki raporun örnekleri ile birlikte ilk başvuru yapılan ilin il sağlık müdürlüğüne bildirilir. İl sağlık müdürlüğünce valilik onayı ile her iki raporun düzenlenmesinde görev almamış ve sürücülere psiko-teknik değerlendirme ve psikiyatrik muayene yapmaya yetkili tercihan kamu kurum ve kuruluşlarında görevli bir psikolog ve bir psikiyatri uzmanından oluşan bir komisyon kurulur ve raporlar, gerektiğinde sürücünün muayenesi tekrarlanarak, incelenir. İnceleme sonucunda eksik veya gerceğe uygun olmayan rapor veren kişiler hakkında bağlı bulundukları mevzuat hükümlerine göre soruşturma acılır. Eksik veya gerceğe uygun olmayan rapor veren sorumlular hakkında Türk Ceza Kanununa göre işlem yapılır. Eksik veya gerceğe uygun rapor vermediği tespit edilen kişilerin daha sonra düzenleyeceği raporların gecersiz sayılacağı icin, söz konusu kişiler bağlı bulundukları il sağlık müdürlüğünce, il emniyet müdürlüğüne ve Sağlık Bakanlığına bildirilir. Sağlık Bakanlığı, bu kişileri belirli aralıklarla tüm il sağlık müdürlüklerine düzenleyeceği sirküler ile bildirir.

            Psiko-teknik değerlendirme ve psikiyatri uzmanı muayenesinin, yukarıda tanımlanan yetkili kişiler tarafından, ekte yer alan 4 sayılı Cetvelde tanımlanan hükümlerin dikkate alınarak düzenlenmesi zorunludur.

4  SAYILI CETVEL

PSİKO-TEKNİK DEĞERLENDİRME VE PSİKİYATRİ UZMANI MUAYENESİNDE SÜRÜCÜLERDE ARANILACAK ŞARTLAR İLE DEĞERLENDİRME VE MUAYENEYE

İLİŞKİN USUL VE ESASLAR

            Amac

            Psiko-teknik değerlendirmenin amacı, sürücülerin sahip oldukları güvenli arac kullanmalarını sağlayan zihinsel ve psikomotor yetenek düzeylerini objektif yöntemlerle ölcmek ve değerlendirmektir.

            Tanım ve Kapsam

            Psiko-teknik değerlendirme; sürücülerin sahip oldukları güvenli arac kullanmalarını sağlayan zihinsel ve psikomotor yetenek düzeylerinin; bu yetenek alanlarında tanımlanan bilgisayar destekli testler aracılığı ile ölcülmesidir.  

            Psiko-Teknik Değerlendirme Yapmaya Yetkili Kuruluş ve Kişiler

            Psiko-teknik değerlendirme, bu Cetvelde belirtilen usul ve esaslara göre ve yine bu Cetvelde tanımlanmış altyapı özelliklerine sahip, resmi ve özel kuruluşlar bünyesinde oluşturulan ve il sağlık müdürlüğü tarafından yetkilendirilmiş merkezlerde calışan psikolog ünvanına sahip kişiler tarafından yapılır.

.           Psiko-Teknik Değerlendirme Merkezinin Taşıması Gereken Nitelikleri

            Merkezin genel özellikleri;

            a)Psiko-teknik değerlendirme icin gereken bilgisayar destekli test gerecleri ile techizatlandırılmış olması,

            b) Bu hizmeti verebilecek uygun calışma mekanına sahip olması (psikolog icin calışma odası, sürücüler icin bekleme bölümü, tuvalet ve benzerleri),

            c) Psiko-teknik değerlendirmeleri yapmak üzere psikolog istihdam edilmiş olması,

            d) Genel calışma mekanından ayrı ve aşağıdaki özelliklere sahip, sürücülere psiko-teknik değerlendirme uygulaması icin ayrılmış oda veya odaların bulunması;

            1) Sessiz,

            2) Genel calışma ortamından etkilenmeyen,

            3) Uygulama esnasında giriş cıkışlara kapalı,

            4) En az 3 metre kare büyüklüğünde,

            5) Havalandırma olanağına sahip,

            6) İyi ışıklandırılmış,

            7) Duvarları acık renkle boyalı,

            8) Dikkati dağıtacak cok fazla materyal olmamalı (duvarlarda resimler, müzik, saat ve benzeri),

            9) Teste katılan kişinin oturacağı ergonomik, tekerlekli ve kolsuz en az bir büro koltuğu olmalı,

            10) Birden fazla sisteme sahip merkezlerde grup uygulaması yapmak üzere, sistemler  aynı odaya yerleştirilebilir. Ancak, oda yeterince büyük olmalı ve sistemler oda icinde adayların birbirini izlemesini engelleyecek şekilde, birbirinde paravanla ayırılarak, konumlandırılmalı,

            11) Maksimum performans sergilemeye uygun olacak şekilde ısısı ayarlanmış olmalı.

            İl Sağlık Müdürlüğünce Yürütülecek Yetkilendirme İşlemi

            Psiko-teknik değerlendirme merkezi acmak isteyen kişi aşağıda belirtilen belgeler ile işyeri acmak istediği ilin il sağlık müdürlüğüne başvurur.

            a) Başvuru sahibinin psiko-teknik değerlendirme merkezi acmak istediğine dair dilekce,

            b)Merkezde calışacak kişinin psikolog ünvanını (Üniversitelerin Fen-Edebiyat ve Edebiyat Fakültelerinin 4 yıllık Psikoloji Bölümü mezunları) taşıdığını belgeleyen diplomanın noter tasdikli örneği (Merkezde calışacak psikologların birden cok olması durumunda herbiri icin ayrı belge istenir),

            c) Psiko-teknik değerlendirme merkezinin onaylı krokisi,

            d) Merkezde, psiko-teknik değerlendirme icin kullanılacak ve bu Cetvelde genel esas ve usulleri belirtilen trafik alanda geliştirilmiş bilgisayar destekli testlerin Türkiye toplumu özelliklerine göre hazırlanmış norm calışmasına sahip olduğunu gösterir belge örneği,

            e) Merkezde kullanılacak bilgisayar destekli testleri kullanabilmek icin yetkilendirilmek istenen psikoloğun bu Cetvelde tanımlanan özellikleri iceren eğitimi aldığına dair belge (Merkezde calışacak psikologların birden cok olması durumunda her biri icin ayrı belge istenir). 

            Belgeleri tam ve gecerli olan başvuru sahibine ait merkez, il sağlık müdürlüğü elemanlarınca, başvuru tarihinden itibaren en gec 1 ay icerisinde bu Yönetmelikte tanımlanan usul ve esaslara uygun olup olmadığı yönünden yerinde denetlenir. Uygun bulunduğu takdirde işyerine (örnekleri bu Cetvelde yer alan) Psiko-teknik Değerlendirme Merkezi Çalışma Uygunluk Belgesi ve başvuruda beyan edilen psikologa (ya da psikologlara ayrı ayrı olmak üzere) Psiko-teknik Değerlendirme Uygulama Yetki Belgesi düzenlenir.

            Bilgisayar Destekli Psiko-teknik Değerlendirme Testlerin Türkiye Toplumu Özelliklerine Göre Hazırlanmış Norm Çalışmasına Sahip Olduğunun Belgelenmesi

            Bu Cetvelde tanımlanan yetenek alanları icin geliştirilmiş bilgisayar destekli psiko-teknik değerlendirme testlerinin merkezlerde sürücülere uygulanmadan önce Türkiye toplumu özelliklerine göre hazırlanmış norm calışmasına sahip olması esastır. Norm calışması, söz konusu psiko-teknik değerlendirme amaclı test sistemlerini geliştiren kuruluş tarafından gercekleştirilir. Ancak, söz konusu norm calışmasının özelliklerinin alan ile ilgili meslek kuruluşunca oluşturulacak bilimsel kurul tarafından onaylanmış olması gereklidir. Onay belgesine sahip olmayan test sistemleri Türkiye’de kullanılamaz.

            Psiko-teknik Değerlendirme Uygulama Eğitiminin Özellikleri

            Bilgisayar destekli psiko-teknik değerlendirme uygulama eğitimleri, psiko-teknik değerlendirme amaclı kullanılan test sistemlerini geliştiren kuruluş tarafından gercekleştirilir. Ancak, aşağıda temel özellikleri belirtilen eğitim programına ait müfredat ve eğitim yapısının alan ile ilgili meslek kuruluşunca onaylanmış olması gereklidir.

            a) Sürücünün bu Cetvelde sayılan her bir yeteneğini ölcmeye yönelik geliştirilen bilgisayar destekli test sistemlerinin kullanılması ve uygulanması,

            b) Her bir test sonucu elde edilen bulguların belirlenmiş normlara göre değerlendirilmesi.

            Psiko-teknik Değerlendirme Merkezlerinde Tutulması Gereken Kayıtlar

            Merkezlerde test süreclerinin takibi, arşivleme ve denetleme amacları ile aşağıdaki kayıtların ve belgelerin bulundurulması zorunludur.

            a) Psiko-teknik Kayıt Defteri: Psiko-teknik değerlendirme yaptırmak üzere merkeze başvuran sürücülerin kimlik bilgilerini ve raporun bir örneğini aldıklarına dair imzalarını iceren defterdir (Defteri İl sağlık müdürlüğünce onaylandıktan sonra kullanılır).

            b) Psiko-teknik Değerlendirme Raporları Dosyası: Sürücülere uygulanan psiko-teknik değerlendirmeye ait bilgisayar cıktılarının ve rapor örneklerinin saklandığı dosyadır.

            c) Denetim Defteri: İl sağlık müdürlüğü elemanlarının (ve var ise ilgili meslek kuruluşunun görevlendirdiği elemanlar ile işbirliği halinde) en az yılda 1 kez olmak üzere yapacağı denetim sonuclarının kaydedildiği defterdir (Defter il sağlık müdürlüğünce onaylandıktan sonra kullanılır).

            Psiko-teknik Değerlendirmede İncelenecek Sürücü Özellikleri

            Psikoteknik değerlendirmede sürücü özelliklerinden aşağıda belirtilen yetenekler bu amacla geliştirilmiş bilgisayar destekli testler aracılığı ile ölcülür;

            1) Zihinsel Yetenek ve Beceriler

            A) Dikkat:Dikkat; algılama sürecinin testin iceriğini oluşturan ceşitli uyaranlar arasından, sadece test kapsamında kritik uyaran olarak belirlenmiş olanlar üzerine yönlendirilmesi, sık aralıklarla ve sürekli olarak gelen bu kritik uyaranların secici algılama ile fark edilmesi sürecinde incelenmelidir. Dikkat düzeyini ölcmek üzere geliştirilmiş testler aşağıdaki özellikleri taşımalıdır:

            1)Dikkat, “performans hızı”, “performans kalitesi” ve “performanstaki tutarlılık” değişkenleriyle değerlendirilmeli ve dikkat düzeyi, bu üc değişkenin bileşkesi dikkate alınarak sayısal olarak ifade edilmelidir.

            Kullanılacak dikkat testinde veri elde edilmesi gereken kriterlerden, performans kalitesi, görevin ne kadar hatasız yerine getirildiğini göstermelidir ve sunulan kritik uyaranlardan kac tanesine doğru tepki verildiği ile ölcülmelidir. Dikkatin yoğunlaştığı ortamlarda fark edilen uyaranlara dört farklı tepki verilebilir. Bunlardan, atlanan uyaranların ve yanlış alarm tepkilerinin fazla olması dikkat düzeyindeki düşüklüğü göstermesi nedeniyle, ayrıca sayısal olarak ifade edilmelidir.

2) Performans hızı, test kapsamında kritik uyaranların kac saniye icinde fark edildiği üzerine kurulu olmalıdır. Kritik uyaranların tümüne verilen tepkilerin hızının öncelikle medyan değeri veya aritmetik ortalaması acısından değeri verilmelidir.

            3)Performans hızı ve kalitesi hakkındaki iki bulgu ilişkilendirilerek norm grubu ile karşılaştırılmalıdır. Bu karşılaştırmanın "Performans hızı/ Performans Kalitesi Diagramı" olarak grafiksel özeti, bilgisayar tarafından yorumlamada kolaylık sağlamak icin hazırlanmalıdır. "Kontrollü ve tepkisel calışma tarzı", yavaş ve hatasız performans ile tanımlanmalı; "düşünmeden hareket edilen tarz" ise, hızlı ama hatalı tepkiler ile karakterize edilmelidir.

            4) Bir dikkat testinden gecerli ve güvenli bir sonuc alabilmek icin test en az 10 dakika sürecek şekilde yapılandırılmış olmalıdır. Performanstaki tutarlılık, dikkat düzeyinin bu süre icinde ne düzeyde değişim gösterdiği üzerine kurulmalıdır ve tepkilerin zaman icindeki dağılımı grafiksel olarak ifade edilmelidir.

            5) Görüş alanı acısından dikkat düzeyini yorumlayabilmek icin, testte verilen uyaranlardan secilmesi gereken uyaranlar bilgisayar ekranı üzerinde dört görüş alanı üzerinde dağılmalı ve atlanan veya yanlış tepki verilen uyaranların nerede yoğunlaştığı incelenebilmelidir.

            B) Anlama ve Değerlendirme (Muhakeme) Yeteneği:Anlama ve değerlendirme yeteneği, analitik düşünce becerisinin kullanıldığı, olgulara ilişkin ipuclarından anlamlı sonuclar cıkarma ve olgular arasındaki bağıntıları sağlayan prensipleri anlayabilme süreci üzerine kurulu bir test ile ölcülmelidir.

            1) Sözel olmayan testler ile ölcülmelidir.

            2) Farklı yaş, eğitim düzeyleri icin norm grupları oluşturularak bilgisayar tarafından otomatik karşılaştırması yapılabilmelidir.

            3) Sorular muhakeme yeteneğini ölcebilecek kadar istatistiki acıdan yeterli sayıya sahip olmalıdır. Sorular zorluk derecelerine göre gruplanmış olmalı ve bunların dağılımı, test geneline rastgele ancak eşit sayıda olmalıdır. Böylece, kişinin aynı test icinde muhakeme yeteneği acısından cıkabileceği  en yüksek düzey gözlenebilmelidir.

            4) Aynı testin, daha yüksek eğitim düzeyleri icin ya da standart testte en yüksek performansı göstermiş kişilere gerektiğinde uygulanmak üzere gelişmiş versiyonlarının bulunması gereklidir.

            C) Hız ve Mesafe Algılama:Hareket halindeki objelerin hareket hızlarının ve hedefe olan uzaklıklarının tahmin edilebilmesi üzerine kurulu bir test ile ölcülmelidir.

            1) Testte, hareket hızı ve hedefe uzaklığı değişken olan bir obje olmalı ve bu özellikleri kişinin ne kadar iyi gözlemleyebildiği incelenmelidir.

            2) Yetenek hakkında kesin bir yargıya varabilmek icin, testi oluşturan soru/deneme sayısı yeterli olmalı (en az 20, en fazla 30 deneme) ve her denemede gösterilen performans birbiriyle tutarlı olmalıdır.

            3) Kişinin tahminlerinde kendisini ne kadar riske attığı, hız ve mesafe algılamasının operasyonel tanımı olarak alınmalı ve grafiksel olarak ifade edilebilmelidir. Sürücülerin tehlikeden uzak kalacak şekilde temkinli davrandıklarını gösteren bir performans sergilemesi esastır.

            D) Geniş Görüş Alanı İcinde Uyaran Fark Etme:Geniş görüş alanı icinde uyaran fark etme becerisi, 140 derecelik görüş alanı icinde, kişinin uyaranları en uzak hangi noktada fark ettiği ve fark ettiği anda doğru tepkiler verip vermediği üzerine kurulu bir test ile ölcülmelidir.

1) Her iki göz icin, geniş görüş alanı icinde uyaran fark etme becerisini ölcmek üzere özel olarak geliştirilmiş bir test enstrümanı ile, başın sağ ve sol ekstrem yanlardan gelen ışıklı uyaranların hangi acısal değerde fark edildiği ölcülmelidir.

            2) Bu beceriyi ölcen testlerin yapısı gereği, kullanılacak testte, kişinin dikkatini sadece görüş alanı dışındaki uyaranlara yoğunlaştırmasını engellemek üzere, görüş alanı icinde bir başka görev ile ilgilenmesi sağlanmalıdır. Böylece, görüş alanı icinde yoğunlaşma noktası olarak adlandırılabilecek yerde bir iş ile uğraşırken, sağ ve soldan gelen farklı uyaranların ne hızla fark edildiği ve iki farklı görevin kişi tarafından karıştırılarak tepkilerini olumsuz yönde etkileyip etkilemediği ölcülmelidir.

            E) Şekil Algılamada Görsel Süreklilik:Şekil algılamada görsel süreklilik, şekil algılamasında secici davranmayı sağlayan kriterleri sürekli takip etme becerisini ve bu kapsamda verilen tepkilerin hızını dikkate alan bir test ile ölcülmelidir.

            1) Şekil algılama testi trafik ortamına doğrudan ilişki sağlamak acısından trafik işaretlerinden oluşmalıdır.

            2) Trafik işaretlerini belirli bir prensibe göre takip etme ve secme süreci yaratılmalıdır. Bu secici kriter bir trafik işareti ile bir rakam arasındaki bağıntının kurulması şeklinde yapılandırılmalıdır.

3)Görsel sürekliliği değerlendirmek icin, test 30 ila 40 denemeden oluşmalıdır.

            4) Testin toplam kac dakikada bitirildiği, belirli bir işaretin kac saniyede fark edilerek tepki verildiği ölcülmelidir.

            5) Toplam zamanın kısa ya da uzun olması, algılama hızı ile basit ve somut olguların ne kadar kolay kavranabildiğini göstermelidir. 

            2) Psikomotor Yetenek ve Beceriler

            A) Tepki Hızı:  Uyaranın fark edilmesi ile tepkinin ortaya konulması arasında gecen zaman tepki hızı olarak değerlendirilmelidir.

            1) Tepkiye karar verilmesi (karar verme hızı) ile tepkinin gösterildiği (motor tepki hızı) zaman ayrı ayrı incelenebilmelidir.

            2) Tepkilerin ne kadar hızlı olduğu kadar, ne kadar doğru olduğu da incelenmelidir. Bu amacla farklı görsel ve akustik uyaranlar sunulmalı, tepkiler eller ve ayaklarla verilmelidir. Hangi uyarana hangi tepkiyi vereceği belirlenerek bu kapsamda performans kalitesi incelenmelidir. Sunulan uyaranlara verilen tepkiler, tepki matrisi şeklinde sunularak, hatalı tepkilerin yoğunlaştığı uyaranlar gözlenmelidir.

            3) Uyaranların sunum hızı, yavaştan daha hızlıya doğru farklı alttestler halinde düzenlenmeli ve uyaran sunum hızındaki değişikliklere kişinin ne düzeyde uyum sağlayabildiği incelenmelidir.

            4) Uyaranlara verilen doğru tepkiler, yanlış tepkiler, atlanan uyaranlar ve gec tepkiler grafiksel olarak ifade edilmelidir.

            B) Koordinasyon Düzeyi:Koordinasyon, bir görev yerine getirilirken doğru tepkilerin verilebilmesi icin, aynı anda farklı uzuvların hareketlerinin uyumlandırılma düzeyi ile ölcülmelidir.

            1) Kücük bir alan icerisinde kişinin el ve parmak hareketlerinde gösterdiği koordinasyon, sürat ve doğruluk incelenmelidir. Performans kalitesi, testte kullanılacak kontrol kolunun, düğmesinin ya da direksiyonun iki elin eşgüdümlü hareketiyle kontrol edilmesi, bir hedefe yönelik olarak konumun tutulabilmesi ve kişinin cevresel uyaranları da dikkate alarak konumunu koruyabilmesi ölcülmelidir. Performans kalitesi, hedeften sapma düzeyi (hata yüzdesi) olarak ifade edilmelidir. 

         2) Görsel bir uyaranın büyüklüğü, bicimi, hızı ve yönüne ilişkin görsel bilgilerin doğru  motor faaliyete cevrilebilme düzeyi incelenmelidir. Ayakların ve ellerin doğru yerlerde kullanılması gerekir.

            3) Testin ileri aşamalarında, dikkat dağıtıcı uyaranlara karşı dahi koordinasyonun korunup korunamadığı incelenmelidir. Dikkat dağıtıcı uyaranlara bağlı hedeften sapma düzeyi ölcülebilmelidir.

            4) Performansta tutarlılık, test sürecinde, her denemede performansta iyileşme kaydedilip edilmediği acısından belirlenmelidir. Deneyimden yararlanarak, belirli prensiplere bağlı kalarak vücut fonksiyonlarını kontrol altında tutmayı öğrenebilmek sürücülük icin esastır. Bu gelişim grafik gösterge olarak ifade edilmelidir.

            5) Her denemenin ne kadar sürede tamamlandığı, performans hızını belirleyecek şekilde ölcülmelidir.

            Psikoteknik Değerlendirmede Kullanılan Test Sonuclarının Değerlendirilmesi

            Kullanılan test sonuclarının değerlendirilmesinde her bir test başlığı altında aşağıda belirtilen ölcütler dikkate alınır;

            Dikkat

            1) Türkiye normuna göre, 40’ıncı yüzdelik dilimden daha düşük puan alanların dikkat düzeyi düşük kabul edilir.

            2) Yanlış alarm ve atlanan uyaranlar, test sunum alanı icinde belirli bir bölgeye (sağ ve sol ekstrem noktalar gibi) yoğunlaşmış olmamalıdır. Sağ ve sol ekstremde yoğunlaşma gözlendiğinde, geniş görüş alanı icinde uyaran fark etme testi sonucları ile birlikte yorum yapmak gerekir.

            3) Secici dikkate bağlı tepki hızı 1.50 saniyeden daha fazla zaman almamalıdır.

            4) Peformansın tutarlılığını gösteren grafik bulguda, tepki hızları arasındaki standart sapma puanı cok yüksek olmamalı, uyaranların bulunduğu sunum alanına göre tepki hızları cok fazla değişkenlik göstermemelidir.

            5) Performans hızı ile kalitesi arasındaki ilişkiyi özetleyen grafikte, kişinin yer alacağı karşılaştırmalı grup "hızlı ve hatasız" ya da "yavaş ve hatasız" kategorilerinde olmalıdır. "Hızlı ve hatalı" kategorisindeki kişiler risk teşkil eder. 

            Anlama ve Değerlendirme (Muhakeme) Yeteneği

            1) Muhakeme düzeyi orta öğrenim düzeyindeki kişiler icin %35'in altında olmamalıdır.

            2) Muhakeme düzeyi, yüksek öğrenim düzeyindeki kişiler icin %85'in altında olmamalıdır. %85 ve üzeri düzeyde performans gösteren kişileri testin "gelişmiş" versiyonu uygulanır. Bu versiyondaki başarı düzeyi ise % 50'nin altında olmamalıdır.

            Hız ve Mesafe Algılama

            1) Hız ve mesafenin  algılanması, verilen kritik seviyeden en fazla % 30 sapma göstermelidir. Daha yüksek sapmalar risk teşkil eder.

            2) Algılamada erken tepki verilmesi esastır. Sürücülerin tehlikeden uzak kalacak şekilde temkinli davrandıklarını gösteren bir performans sergilemesi gerekir.

            3) Tepkilerin her denemede bir tutarlılık göstermesi, hız ve mesafe algılama yeteneğinin yorumlanması icin temel teşkil eder. Tahminler arası standart sapma yüksek olmamalı ve yoğunlaşma erken tahmin ya da gec tahmin yönünde olmalıdır.

            Geniş Görüş Alanı İcinde Uyaran Fark Etme

            1) 140 derecelik görüş alanı icinde, görsel alan ile yoğunlaşılan nokta arasındaki uzaklık milimetre cinsinden ve acısal değer olarak ölcülmelidir.

            2) Görsel alan dışından gelen uyaranlara verilen tepkilerin hızı 2.00 saniyeden yüksek olmamalıdır.

            3) Yoğunlaşma noktasında sunulan, yanıltıcı uyaranlara tepki verilememelidir. Yanıltıcı uyaranlara verilen tepkiler hatalı tepki olarak değerlendirilir; bunların sunulan kritik uyaranlara oranı %40’dan yüksek olmamalıdır.

            Şekil Algılamada Görsel Süreklilik

            1) Testin tamamlanma süresi norm ortalamasının altında olmamalıdır.

            2) Her işarete ortalama 90 saniyede tepki verilmelidir. 1 dakikanın üzerindeki bir sürede algılamanın gercekleşmesi, kişinin şekle en az 5 kez baktığını ancak algılamanın gercekleşmediğini gösterir.

            3) Test genelinde bu sürenin tutarlı akışı, sürekli dikkatin göstergesidir.

            4) Trafik işaretiyle aynı olmayan bir düğmeye basılarak tepki verilmesi hatalı cevap olarak değerlendirilmelidir. Hatalı tepkilerin test genelindeki uyaranlara oranı %20’yi gecmemelidir.

            Tepki Hızı

1) Ölcümlerde 1.50 saniyeden daha uzun sürede verilen tepkiler gec tepki kabul edilir ve sürücünün tepki hızının düşük olduğunu gösterir.

            2) Doğru tepkilerin, fark edilmesi gereken kritik uyaranlara oranı ortalama olarak %50’nin altına düşmemelidir.

            3) Sunum aralıkları dar olan testlerde atlanan uyaranların oranı, hatalı tepkilerin oranından daha yüksek olmamalıdır. Performans kalitesi, gec olsa da doğru tepki verilmesi, yetişilemeyen yerde uyaranın atlanması ile belirlenir.

            Koordinasyon Düzeyi

            1) Dikkat dağıtıcı olarak verilen uyaranların kişinin tepkisel tutarlılığını bozmaması gerekir. Yanıltıcı uyaranlara verilen tepkiler yanlış tepki olarak kabul edilir ve kabul edilebilirlik sınırı %40'dır.

            2) Hedeften sapma düzeyi  (hata yüzdesi) %40'ı gecmemelidir.

            3) Koordinasyon faktör puanı norm grubunun %50'lik diliminde yer almalıdır.

            4) Grafiksel göstergede, her denemede testi tamamlama süresi giderek daha kısalmalı ya da aynı kalmalıdır. Performans kalitesi tutarlı şekilde iyileşme göstermelidir.

            Psiko-teknik Değerlendirmede Kullanılacak Testlerin Genel Özellikleri

            Psikoteknik değerlendirme sürecinde, uluslararası psikometrik standartlara sahip testler kullanılmalıdır. Bu standartlar aşağıda şunlardır;

            a) Nesnellik: Test maddelerine verilecek yanıtların belirli olması ve puanlamada belirli ölcütlerin kullanılması, bu özelliğe göre, hazırlanacak bir soruya verilmesi gereken yanıtların son derece belirgin olması, sorunun cevabının tartışmalı olmaması.

            b) Puanlama:  Puanlama yönteminin standart olması,  objektif sonuclar elde edilebilmesi icin, kişisel yorumu en aza indirgemiş olması.

            c) Gecerliliğin  yüksek olması: Ölcüm aracının ölcmek istediği şeyi hic şaşmadan doğru olarak ölcmesi, testin kullanım amacına uygun olması, doğru secilmiş bir test  olması.

            d) Güvenilirliğinin yüksek olması: Testin ölctüğü nesne ya da özelliği her uygulanışında aynı duyarlılıkla ölcmesi, tutarlı ve kararlı olması.

            e) Kapsamlı olması: Testin ölcülen konunun genelini iyi bir şekilde kapsaması.

            f) Ayırt edici olması: Bir özelliğe sahip olan kişi ile olmayanı, yeteneği cok yüksek olan ile olmayanı birbirinden ayırt edebilmesi.

            g) Kullanışlı olması:  Kolay uygulanabilir,  kolay anlaşılabilir ve puanlanabilir olması.

            h) Uyarlama: Türkiye toplumuna uyarlamasının yapılmış olması.

            ı) Standardizasyon: Farklı norm grupları icin standardizasyonunun yapılmış olması. Testlerin kullanım amaclarına göre, yorumlarda kullanılmak üzere,  cinsiyet, yaş, eğitim, meslek, fiziksel ve psikolojik rahatsızlığa sahip kişileri iceren gruplara testlerin uygulanarak, ortalama puanların ve puan dağılımlarının belirlenmesi.

            j) Bilgisayar Destekli Testler olması: Testlerin sunumu, puanlaması, yorumlanmasının bilgisayar aracılığıyla yapılması. 

            Bilgisayar Destekli Test Sistemlerinin Özellikleri

            Bilgisayar destekli test sistemleri aşağıdaki özelliklere sahip olmalıdır;

            a) Psikolojik yetenek, beceri ve kişilik testlerinin, teste katılanlara, bilgisayar ekranında veya bilgisayara bağlı yan gerecler ve paneller aracılığıyla sunulması,

            b) Teste katılan kişiye ait tüm veri ve bulguların  otomatik olarak bilgisayara kaydedilmesi,

            c) Uygulamada standardizasyon sağlaması,

            d) Test yönergelerinin standart olması,

            e) Deneme aşamalarının standart sürede, adayın testi cok iyi anlamasını sağlayacak uzunlukta olması,

            f) Test sorularının sunumunu eksiksiz sağlaması,

            g) Uygulayıcıya en az ihtiyac olmasını sağlayacak düzeyde bir otomasyona sahip olması,

            h) Test sonuclarının standart formata sahip raporlar halinde, bilgisayardan otomatik olarak alınması,

            ı) Test bulguları ile oynanmasını engelleyen bir denetim mekanizmasına sahip olması (bulguların olumlu ya da olumsuz yönde değiştirilmesi ihtimaline karşı bir koruma sağlaması),

            j) Testlerin kullanım amacına göre ceşitli versiyonlarının yaratılmasına imkan vermesi (yaş, ehliyet tipi, eğitim gibi ceşitli sürücü gruplarına özel testlerin kullanılmasına imkan vererek, adil bir sistem yaratılması),

            Psiko-teknik Değerlendirme Test Sonucları

            Psikoteknik değerlendirme uygulamasını takiben test sonuclarını iceren standart formattaki bilgisayar cıktısı alınır. Bu formatta aşağıdaki bilgiler yer almalıdır;

            a) Testlerde yer alan her soruya ya da her uyarana verilen cevap ve tepkiler tek tek ve test bütününde değerlendirilmelidir.

            b) Ölcümü yapılan yeteneğe ilişkin performansın kalitesi, tutarlılığı ve hızı ayrı ayrı belirtilmelidir.

            c) Her yeteneğe ilişkin rapor ayrı olmalıdır.

            d) Yorum yapma gereğini en aza indirmek üzere, testte elde edilen puanın norm grubu ile otomatik olarak karşılaştırmasını yapmalıdır. Norm grubu ise, Türkiye  genelinden elde edilmiş tek bir norm grubu olmalı ve ifadesi Persentil ve T değeri üzerinden olmalıdır.

            e) Raporlarda elde edilen verilerin grafik ifadesi de raporlarda yer almalıdır.

Psiko-teknik Değerlendirme Raporu

            Test sonuclarını iceren standart formattaki bilgisayar cıktısından kişiye uygulanan her bir test sonucundan elde edilen bulguların bir arada özetlendiği aşağıda özellikleri tanımlanan Psiko-teknik Değerlendirme Raporu düzenlenir.

            Psikiyatri uzmanına iletilmek üzere, sekiz bölümden oluşan Psiko-teknik Değerlendirme Raporu düzenlenir. Bu raporun ilk 7 bölümünde sırasıyla bu Cetvelin “Psiko-teknik Değerlendirmede İncelenecek Sürücü Özellikleri” bölümünde yeralan herbir özelliğe yönelik uygulanan testlere ilişkin bulgu ve değerlendirmeler tanımlanır. Herbir özellik icin; kullanılan test, bu test sonucu elde edilen değerler, değerlerin testin norm calışması ile karşılaştırıldığında değerlendirme acısından ne ifade ettiği ve kişinin söz konusu yetenek düzeyi ile sürücülüğe devam etmesinde risk olup olmadığı belirtilir.

            Raporun sekizinci ve son bölümünde ise; kişinin yedi alandaki yeteneğini ölcen testlerin bütünü sürücülük acısından değerlendirilerek, kişinin tüm yetenek alanlarındaki düzeyleri ile sürücülüğe devam etmesinde risk olup olmadığı belirtilir. 

            Psiko-teknik Değerlendirme Süresi

            Sürücülere uygulanacak psiko-teknik değerlendirmenin asgari süresi 1 saattir.

Psiko-teknik Değerlendirme Ücreti

            Özel ve resmi kuruluşlarda sürücüler icin uygulanmakta olan psiko-teknik değerlendirme asgari ücreti, değerlendirmenin uygulandığı ilin il sağlık müdürlüğü tarafından, o ildeki uygulayıcıların ve ilgili meslek kuruluşunun görüşü alınarak, il umumi hıfzıssıhha kurulu kararı ile belirlenebilir. Asgari ücret belirlenmesindeki amac haksız rekabet oluşmasının engellenmesi ve hizmet kalitesi standardının korunmasıdır. 

            Psiko-teknik Değerlendirme Merkezlerinin Denetimi

            Psiko-teknik değerlendirme merkezlerinin bu Yönetmelikte tanımlanan usul ve esaslara uygun olarak hizmet sunmalarının sağlanması amacıyla, diğer kurum ve kuruluşların denetim hakları saklı kalmak kaydıyla, il sağlık müdürlüğü elemanlarınca yılda en az 1 kez denetlenmesi esastır. Denetimler, asli sorumluluk il sağlık müdürlüğünde olmak üzere, ilgili meslek kuruluşunun işbirliği halinde yürütülür.

            Psikiyatri Uzmanı Muayenesi

            Psikiyatri uzmanı muayenesinde, öncelikle 3 sayılı Cetvelin “Ruh ve Sinir Hastalıkları Muayenesi” bölümünde “Ruh Hastalıkları” başlığı altında tanımlanan sağlık şartlarındaki esaslara ek olarak, psiko-teknik değerlendirme raporunda yer alan bulguları dikkate alarak, kişinin; algılama, muhakeme etme, karar verme ve tepki verme ile ilgili bilişsel özelliklerinden arac kullanmasını engelleyecek ya da tehlikeli arac kullanmasına yol acabilecek özelliklerinin olup olmadığını araştırır.

            Muayene sonucunda, psikiyatri uzmanı; psiko-teknik değerlendirme raporu ve psikiyatri muayenesinden elde ettiği bulguları birlikte değerlendirerek kişinin sürücü belgesinin geri verilmesinde sağlık şartları acısından sakınca olup olmadığını düzenleyeceği raporda belirtir.

T.C.

.............. VALİLİĞİ

SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ

PSİKO-TEKNİK DEĞERLENDİRME MERKEZİ

ÇALIŞMA UYGUNLUK BELGESİ

            İŞYERİNİN

                        Adı                              :

                        Adresi                         :

            İŞYERİ SAHİBİNİN

                        Adı ve Soyadı  :

                        Ünvanı             :

            UYGUNLUK BELGESİ

                        Tarih                            :

                        Numarası                     :

            Yukarıda adı ve adresi belirtilen Psiko-teknik Değerlendirme Merkezinin, Psiko-teknik Değerlendirme Uygulama Yetki Belgesine sahip kişi yada kişilerin sorumluluğunda faaliyet göstermesi il sağlık müdürlüğünce uygun görülmüştür. Bu belge Karayolları Trafik Yönetmeliğine istinaden düzenlenmiştir.

                                                                                                          imza ve mühür   

T.C.

.............. VALİLİĞİ

SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ

PSİKO-TEKNİK DEĞERLENDİRME

UYGULAMA YETKİ BELGESİ

            İŞYERİNİN

                        Adı                              :

                        Adresi                         :

            PSİKOLOĞUN

                        Adı ve Soyadı  :

                        Baba Adı                     :

                        Doğum Yeri ve Yılı      :

                        Ünvanı                         :

                        Mezun Olduğu Okul                :

                        Diploma Tarih ve Numarası:

            YETKİ BELGESİ

                        Tarih                            :

                        Numarası                     :

            Yukarıda acık kimliği belirtilen Psikoloğun, belirtilen Psiko-teknik Değerlendirme Merkezinde, Psiko-teknik Değerlendirme Uygulamaları yapması il sağlık müdürlüğünce uygun görülmüştür. Bu belge Karayolları Trafik Yönetmeliğine istinaden düzenlenmiştir.

                                                                                                          imza ve mühür